Historia Dusznik do poskładania

Lekcja z wyobraźni
23 listopada 2017
99. rocznica wybuchu Powstania Wielkopolskiego
10 stycznia 2018
Pokaż wszystkie

Historia Dusznik do poskładania

Historia, zwłaszcza ta najstarsza, to niejednokrotnie strzępki informacji. Aby pojedynczy tekst, urwane zdanie mogło stać się informacją, potrzeba nie tylko znawcy dawnych czasów, ale również człowieka wyposażonego w ducha, którego natchnione oko zdolne będzie przebić powierzchnię, by dotrzeć do żywej tkanki przeszłości. Historia czeka na poskładanie, by następnie mogła stać się częścią współczesności. Przeglądam postrzępioną historię Dusznik, zawartą w „Słowniku historyczno-geograficznym województwa poznańskiego w średniowieczu”. Większość informacji jest dla mnie nieczytelna. Niektóre z kolei są zrozumiałe, nie wystarczają jednak, by silić się na uogólnienia.

„1446 bp pozn. (biskup poznański) wydaje wyrok w procesie, który toczyli opatrzny Andrzej pleban w D. (Dusznikach) i opatrzny Tworek Kowal z D. (Dusznik): pleban ma mu zapłacić za 2 rany krwawe tyle, ile płaci się kmieciom wg pr. (prawa) polskiego”. Czy powyższa informacja upoważnia do wniosku o brutalnym traktowaniu przez księży duszniczan?

Pod inną datą widnieje inny wpis: „1478 bp pozn. dla usług, które oddał szl. (szlachcic) Tomasz Wierzchaczewski nadaje mu sołectwo w D., tj. 3 ł. od dawna należące do sołectwa, karczmę i 3 zagr., polowanie na zwierzynę i ptaki, trzeci denar z kar; sołtys może hodować stado bydła i nierogacizny, zbudować wiatrak, winien służyć na koniu wartości 3 grz., jak inni sołtysi w kluczu buk. (bukowskim)”.

„1434 pleban toczy proces o 2 ćw. (mensura) mesznego z 2 ł. opust. w Turkowie oraz o 2 ćw. żyta z 2 ł. sołectwa w Zakrzewie, uprawianych przez szl. Agnieszkę z Niewierza”.

„1453 Adam kościelny (minister ecclesie) w D. pozwany przez plebana z Radzimia o 2 małd. żyta i 16 ćw. (mensura) owsa, które w roku zaprzeszłym, zbierając w imieniu plebana radzimskiego, zabrał sobie do D.”

„1508 do par.: D., Zakrzewo, Turkowo i Śliwno”

„1592 bp pozn. w sporze między plebanem a kmieciami i mieszkańcami D. wyrokuje, że ciż winni plebanowi wypasać bydło rogate wraz ze swym stadem, zgodnie ze starym zwyczajem, a jeśli pleban będzie miał więcej niż 10 szt. bydła, to ma im dać rocznie po 2 beczki piwa; kmiecie uprawiający role opust. winni płacić plebanowi meszne, a ze wzgl. na ich ubóstwo mają płacić na czas życia obecnego plebana po 2 korce (modius) żyta i 2 korce owsa z ł. rocznie i wolni są od zaległego mesznego z ról opust.”

„1603-07 z wizytacji: mówi się, że do uposażenia kościoła par. w D. należały 2 ł., a trzeci ł. „pro colono” był nadany „ratione decime”, lecz nic pewnego nie wiadomo; pleban otrzymuje meszne ze wsi Turkowo, Zakrzewo, Śliwno i D.”

Przywołane wyżej fakty historyczne, które przetrwały do dziś w formie skrótowych, sprawozdawczych informacji nie dają obrazu Dusznik między XV a XVII wiekiem. Jednak szczątkowe informacje przedstawiają rzeczywistość taką, jaką znamy ją teraz – pełną konfliktów, rozwiązania których szuka się w sądzie. To, co jeszcze daje się zauważyć w tych kilku przywołanych wpisach, to częste zwracanie się dusznickich duchownych do sądów.

Pewnie znaleźliby się ludzie, którzy takie postępowanie duchownych nazwaliby nomen omen jako bezduszne i pazerne. Nikt jednak z nas nie ma klucza do zamierzchłej przeszłości, więc trudno wyrokować w tej sprawie. W każdym razie, żeby mieć w miarę pełny obraz sytuacji, należałoby zwrócić uwagę na biedę duchownych, którzy w postępowaniu sądownym widzieli jedyną możliwość wyegzekwowania tego, co się parafii wedle ówczesnych zwyczajów należało.

Jak wspomina ks. Nowacki w „Dziejach Archidiecezji Poznańskiej” w tomie drugim, plebania w Dusznikach uposażona była w dwa łany roli i trzeci z abluicji dziesięciny, w dziesięcinę folwarczną ze Śliwna, meszne od włościan i wolne pastwiska. Wydawać by się mogło, że to wiele. Jednak funkcjonowanie kościoła i plebanii wymagało nie lada wydatków. Do tego trzeba wliczyć pożary, ze skutkami których borykali się kolejni proboszczowie. Jeden z takich pożarów miał miejsce w 1758 roku. Przez nieostrożność kościelnego spalił się wtedy drewniany ołtarz Najświętszej Maryi Panny. Okopcone ściany szpeciły jeszcze dwadzieścia siedem lat później (Źródło: Józef Łukaszewicz, „Krótki opis historyczny kościołów parochialnych… T. 1. Poznań 1858.)

Zachował się jeszcze opis Dusznik z 1664 roku, pochodzący z rewizji posiadłości biskupstwa poznańskiego („REVISIO BONORUM EPISCOPALIUM, CUM INVENTARIO, IN MAIORI POLONIA”, sygn. 126, Archiwum Archidiecezjalne w Poznaniu):

(…) W ktorej iest Folwark I.M.X. Biskupa. Do które[go] wiazd takowy. Wrota z desk złe na Podworzu [/] z Fortą. Podworze Chrostem ogrodzone. Cierniem obłożone. OWCZARNIA iest wszedłszy na Podworze po lewej ręce w ktoreyby mogł zamknąć owiec 800. Lecz ta owczarnia potrzebuie wielkiey restauratiey, bowiem iey trzecia część lada w dzień upadnie. Sypanie na tey owczarni iest barzo złe, y z wirzchu trzebaby owczarnie ratować snopkiem. OBORA za tą owczarnią. Kolnia jedna długa przez oborę, y tę oborę trzeba mocno ratować, bo y ta pusta. WOŁOWNIA przy tey oborzestoi, gdzie teraz konie stawią, y ta potrzebuie naprawy, tak ze spodku iako y z wierzchu. CHLEW dla cieląt podle niey zły. Przy nim doynik. GUMNO. Za tym budynkiem, gdzie teraz tylko STODOLE o iednym boiowisku, y te potrzebuią naprawy snopkiem, a drugie się podczas nieprzyiaciela poobalały [?], które trzeba pod czas da P. Bóg budować. To gumno chrostem wokoło obtoczone. BUDYNEK FOLWARKOWY, z tego gumna wyszedłszy na podworze, barzo słaby, o dwu izbach. Pierwsza gospodarska, zbytnie słaba y stara. Blochy zgniłe. Okien klawych z. Z niey komora zła. W sieni komór 2. Jedna dla swini, druga dla kur. Ex opposito sionka przed izbą, gdzie przed tym J[?] MMX Biskupi stołowali, gdy się im trafiło na noc tam bydź. w lepionkę. Lecz y okien y pieca nie masz w niey. Z tej izby jest kownata, z niey iest miejsce potrzebne. SOŁEK za tym budynkiem iest dla mleczna, stary wzięcie wlazł. Za tymże sołkiem są chlewy świńskie, ats oborka. OGROD za tymi chlewami iest pożytkowy wielki, jarzyną zasiany, kapustą zasadzony. Lecz teraz dla tey gorącości barzo słabo na nim. Ogród drugi także przede wroty, jarzyną zasiany.

Bydło w tym FOLWARKU: krów ocielonych – 10, juniec 3letni, jałowic 2letnich – 2, junców rocznych – 3, jałoszka rocznia – 1, cieląt wypuscząt jałoszek – 3, stadnik – 1, cieląt latosich wołków – 3, jałoszka – 1. Summa – 25. OWCE tamże; owiec maciorek – 197, owiec 2letnich – 77, skopów 3letnich – 54, skopków 2letnich – 77, baranów starych – 9, owiec rocznych – 88, skopków rocznych – 92. Summa – 594. SWINIE tamże: starych maciorek – 6, swini rocznych – 2, wieprzów rocznych – 2, swini półrocznych – 2, wieprzów półrocznych – 2, stadnik – 1, prosiąt latosich – 1. Summa 24. GĘSI starych tamże – 24, gęsi młodych tamże – 24. Kur starych – 6. Kurcząt – 20. Kokot – 1. STATKI tymże folwarku: stołów – 2, kierzina – 1, dzieża – 1, ceber – 1, cwierci – 2, pułczwartek – 1, mis nica – 1, faska – 1, kłod kapustnych – 4. Ten inwentarz bydeł wszystkich y owiec, y statków folwarcznych JM.X. Tholibowskiego.

Mimo trudności językowych i braków w tekście, łatwo zauważyć, że powyższy spis nie dokumentuje zasobności dusznickiej plebanii. Dokument „Revisio…” zawiera jeszcze opis osiadłości poddaństwa. Ważny to dokument, ponieważ wymienia z imienia i nazwiska duszniczan z 1664 roku.
KMIECIE:
– Pastucha ma wołów 2, konia 1, krów 3, świni 5, synów 2, córek 3.
– Maciey mieszał (pewnie mieszkał) na krolewskim. Ma wołów 2, krów 2, owiec 15, świnie 1.
– Stanisław Fludra. Wołów 4, koni 2, krów 4, owiec 15, świni 6.
– Paweł Nowak. Wołów 2, krów 2, świni 4, synów 4, córek 2.
– Jakub Oleiek. Wołów 2, koni 2, krów 2, owiec 15, świni 5, córek 2.

PUŁSLEDNICY:
– Tomasz Smolarek ma wołów 2, krów 2, owiec 25, świnię 1.
– Banach. Wołów 2. Koni 2. Krów 2. Świnię 1. Synów 2.
– Jakub Struszka. Koni 2. Krowę 1. Owiec 30. Świnię 1.
– Walek. Wołów 2. Krów 2. Świni 3. Syna 1. Córek 4.

CHAŁUPNICY:
– Jan ma krów 2, świni 3, córek 5.

– Adam na Kolanowem, ten nie ma nic.

– Na Marcinkowskim. wołów 1, krów 2.

– Błażyj Czapraga. Wołów 2, synów 2, córkę 1.

– Błażey Cwiertnia. Wołów 2. Krów 2. Synów 3. Córki 2.

– Krolik, który iest leśnikiem ma wołów 2, krów 2.

– Kula, który bywał kmieciem, woźny. Wiśeć. Ten spustoszał. Ma krów 2. Świni 2. Synów 3. Córek 5.

– Woyciech Czayka, ten na roli bywał. Ma konia 1. Krowę 1. Świni 3.

– Jan Cieśla. Ma wołów 2. Krów 4. Świni 3. Córkę 1.

– Giedeyczyk Teresa. Ma koni 2. Krowę 1. Świni 3. Synów 5.

– Kwibus ma konia 1, krowę 1, świnię 1, syna 1, córek 2.

– Błażey na Czayczynskim ma wołów 2, krowę 1.

– Szymek ma wołu 1. Klaczę 1. Krów 2. Świni 3. Syna 1.

– Jan na Laurentego ma krów 2, owiec 25, świni 3.

– Skrzypek. Nie ma nic.

SZOŁTYSÓW w tey wsi iest 3. Każdy z nich ma po dwa slady roley, z gruntu opustoszeli te Szołectwa.

  1. Bartoszewski, którego syn Urban został. Ma wołu 1, krów 2, świni 5, córek 2.
  2. Ciążymski Szlachcie, który otrzymał szołectwo od JM X. Tholibowskiego, a przed tym to chłopskie bywało. Któremu włożono aby lasów pilnował y to robił co y iego Antecessores.
  3. Kasper Zakościelny. Ma wołów 6, krów 5, świni 5, synów 3, córek 2.

KACZMARZÓW w tey wsi iest 2. Każdy z nich siedzi na sledzie roley.

  1. Jan Kałdyka wdowiec. Ma koni 2. Krowę 1. Świni 4. Lecz chudy pachołek. Piwo panskie szynkuje.
  2. Kołodziey. Ten piwa nie szynkuje. Ma roley slad. Wołów 4. Koni 2. Krów 3. Świni 3. Owiec 25.

RATAY w tey wsi pański. Ma wołów 6. Konia 1. Krowę 1 pańską y świnię 1. Pług ze wszystkim. To wszystko JM. X. Tholibowskiego.

OWCZARZ pański w tey wsi, który sieie (…) owinien z nich trzeciznę do dworu oddawać.

KOWAL w tey wsi, który także niemało roley z popczyny sieie.

KOMORNIC w tey wsi 7, które robią po dniu 1 w tydzień przy pańskiej stranie.

KOŚCIÓŁ w tey wsi murowany. Posesorem iego iest Rndus Pater Joannes Kozłowski. Tenże miał chałupników 3. Teraz tylko w jedney chałupie mieszka chałupnik, a dwie zruinowane. Przy tymże kościele iest szkółka. Do tego kościoła ma roley śladów 3. Meszne wybiera od chłopów Dusnickich i po innych wioskach szlacheckich. Z dworu mu nic nie daią.

ŁĄK dostatek przy tey majętności. Chrosty dębowe i brzozowe. Lecz ich za Szwedów y za [czasów] Cesarskich barzo nastąpiono.

Powinności poddaństwa:

Każdy z nich którykolwiek na sladzie siedzi powinien dać:

Czynszu 1/18

Kapłonów 2

Jaiec 30

Owsa [Cwierci?] 4

Owsa Wiecnego każdy kmieć dawa po wiertli 1

JH. Każdy z nich rocny grosz 1

JH. Każdy kurę rocną 1

Każdy z tych kmieci osiadłych robotę swym pługiem odprawuie w każdy dzień póki nie zasieią. Zasiawszy jednak oziminę maią 1 dzień wolny w tydzień. Dokąd pługiem na jarz nie zaorzą, powinni tylko po innemu robić swym sprzężaiem.

PODRÓŻE. Za każdy odprawuią po Cwiert 4 biorąc.

STRÓŻA. Powinni mieć w Folwarku Dusnickim, y iego żywić.

PRZĄŚĆ. Powinni każdy z nich po sztuce 1.

CHAŁUPNICY. Każdy z nich powinien dwa dni w tydzień robić o swey strawie. Prząść puł sztuki. Czynszu z każdego ogroda który go trzyma powinien dawać po groszy 12. Trzeciznę z rol powinien oddać do Dwora.

Z przygotowanego przez Mariusza Formanowicza opracowania księgi rewizji widać zróżnicowanie demograficzne Dusznik w XVII wieku. Nie wdając się w szczegóły, na co nie pozwala brak wiedzy piszącego te słowa, pozwolę sobie wyrazić zdumienie faktem, iż w ówczesnych Dusznikach najbardziej popularnym zwierzęciem hodowlanym były owce. Uwagę zwróciły także opisy mieszkańców Dusznik, w których jednym tchem wymienia się majątek stanowiący gospodarski zwierzyniec oraz dzieci. Zupełnie jakby potomstwo stanowiło o sile danego gospodarstwa.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

17 + 1 =

promujbloga.pl

Nasza strona internetowa używa plików cookies (tzw. ciasteczka) w celach statystycznych, reklamowych oraz funkcjonalnych. Dzięki nim możemy indywidualnie dostosować stronę do twoich potrzeb. Każdy może zaakceptować pliki cookies albo ma możliwość wyłączenia ich w przeglądarce, dzięki czemu nie będą zbierane żadne informacje. Dowiedz się więcej jak je wyłączyć.

Ustawienia plików cookie w tej witrynie są ustawione na "allow cookies", aby zapewnić Ci najlepsze możliwości przeglądania. Jeśli kontynuujesz korzystanie z tej witryny bez zmiany ustawień plików cookie lub klikniesz przycisk "Akceptuj" poniżej, zgadzasz się na to.

Anulować