Na marginesie urodzin Wiesława Myśliwskiego

Na wsi wesele
5 marca 2018
Ciężka chwila w mieście
12 kwietnia 2018
Pokaż wszystkie

Na marginesie urodzin Wiesława Myśliwskiego

Całkiem niedawno, bo 25 marca, Wiesław Myśliwski obchodził 86. urodziny. Z tej okazji Internet przypominał, wszystkim serfującym po nim, książki autora. Przypomniał również wypowiedzi nieliterackie. Na moim fejsbuku wyjątkowo często udostępniano post ze zdjęciem Myśliwskiego i tekstem jego autorstwa „Kres kultury chłopskiej”. Nie wiem, dlaczego akurat „Kres kultury chłopskiej” miał upamiętnić urodziny pisarza? Że niby kres chłopskiej kultury staje się kresem samego Myśliwskiego? Że stary jest? W każdym razie to sprzężenie było na tyle mocne, że nie po świetny „Traktat o łuskaniu fasoli”, nie po „Widnokrąg” ani po „Kamień na kamieniu” sięgnąłem, ale po „Kres kultury chłopskiej”. Był on ogłoszony jako druk okolicznościowy w Fundacji im. Karola Lewartowskiego, a następnie drukowany w 2004 r. w „Twórczości” i w tymże samym roku w „Gazecie Wyborczej”. Tekst jest także dostępny online, na stronie Pisma folkowego (http://pismofolkowe.pl/artykul/kres-kultury-chlopskiej-2514). 

Muszę przyznać, że nie do końca rozumiem, o co chodzi, kiedy twierdzi się, że kultura chłopska pozostała „na uboczu, nie rozpoznana, deprecjonowana, częstokroć fałszowana lub ideologizowana, dla wielu egzotyczna, dla niektórych wręcz nieistniejąca”. Dla kogoś, kto o mały włos wychowałby się na wsi, dla kogoś, kto przez całe swoje życie pielęgnował wiejskość i świat wartości kształtowany przez wieki wśród chłopów, myśl ta wymaga obszernego komentarza. Dla nastoletniego chłopca wieś była jedynym PRAWDZIWYM światem, w którym doświadczał najważniejszych duchowych inicjacji. Jako mieszkaniec poznańskich peryferii wcale nie byłem daleki od wsi i jej tradycji. Wiejska tożsamość poznańskiego Piątkowa długo była przechowywana. Materialnymi śladami tejże pamięci były ocalałe sady z drzewami owocowymi. Moja ulubiona mirabelka, która dumnie rosła przed blokiem, została ścięta zupełnie niedawno. Przetrwała ekspansję maszyn budowlanych epoki Gierka, ale nie dała rady oprzeć się współczesnym deweloperom, którym jej obecność przeszkadzała. Pamiątkami po dawnej wsi są również stare domy jednorodzinne, które już kilkadziesiąt lat dzielą przestrzeń z blokami. Wreszcie opowieści, one również długo przedłużały wiejskość mojej części Poznania. Były to opowieści o długich połaciach pól truskawek, witających pierwszych lokatorów, którzy w latach 1979-1980 wprowadzali się do mieszkań. Prawdą jednak jest, że była to wiejskość czasu przeszłego. Mieszkańcy osiedla z wielkiej płyty bez specjalnego żalu odnotowywali zanik kolejnych elementów dawnego świata. Jednak to, co najważniejsze, działo się w człowieku. A w nim z kolei tkwiła wielka tęsknota za życiem w grupie. Nowi poznaniacy, w dużej mierze przesiedleni z wiosek, kontynuowali w nowych warunkach wspólnotowe formy. Nie było łuskania fasoli, nie było darcia pierza, ale były prowizoryczne zakłady fryzjerskie w wąskich blokowych kuchniach i robienie sobie nawzajem trwałej ondulacji. Takie kuchenne nasiadówki niejednokrotnie trwały do późnych godzin wieczornych. Nie było anonimowości w naszej klatce. Znaliśmy swoich sąsiadów, ale też niejednokrotnie znaliśmy ich rodowód.

Dla kogoś takiego jak ja kultura chłopska stanowiła stały wyznacznik codziennego życia. Wobec powszechności elementów tejże kultury w życiu codziennym trudno mi zrozumieć jej nieistnienie dla niektórych. Nie mogę jednak swojego sposobu postrzegania świata rozciągać na wszystkich ludzi, dlatego uznaję, że tak mogło być. Może rzeczywiście nie mówiło się kiedyś o chłopskich korzeniach w sposób pozytywny, a może tylko nie zwracałem na to uwagi. Być może uznałem, że skoro korzenie – pochodzącego z tego samego Rogalinka co moja mama – geografa i geologa prof. Andrzeja Kostrzewskiego były powszechnie znane i raczej w niczym mu one nie ujmowały, to było tak wszędzie?

Konstatację Myśliwskiego zaczynam rozumieć dopiero wtedy, kiedy pada pytanie: jaki jest chłop. Dlaczego?

Na pytanie, jaki jest chłop, inteligent polski ma w odpowiedzi na ogół kilka stereotypów, określających z zasady jednostkę poprzez zbiorowość i zbiorowość poprzez jednostkę, a więc każdego chłopa jako wszystkich i wszystkich jako każdego.

Pytanie o to, jaki jest chłop, ujawnia właśnie niezdolność do widzenia go w wymiarze jednostkowym, egzystencjalnym. Zamiast tego postrzegany jest jako zbiorowość, typowy element chłopstwa jako takiego. Nie dziwi zatem ironia w wypowiedzi pisarza:

Na zadane mi kiedyś tak brzmiące pytanie odpowiedziałem – nie wiem. Gdybym wiedział, jaki jest chłop, wiedziałbym, jaki jest człowiek. A swoją drogą, że takie pytanie mogło się w ogóle pojawić i ma do tego ciągłe wzięcie, najdobitniej świadczy o stanie niewiedzy, irracjonalnych uprzedzeniach i z gruntu fałszywych wyobrażeniach.

Myślę, że pokusa, by zadać to pytanie jest w wielu z nas. Chłop nadal jawi się nam jako ktoś obcy, ktoś z zewnątrz, a co najważniejsze, jako reprezentant swojego środowiska a nie jednostka ludzka. Ciągle żywe pytanie jest jednak dziwne z jeszcze jednego powodu, a mianowicie nieaktualności przedmiotu, do którego się odnosi. Nie ma przecież chłopów, bo ci przeistoczyli się w przedsiębiorców rolnych. Trudno jednak mówić o jakiejś wspólnej kulturze rolników, którzy stali się – jak reszta wiejskiej społeczności – mieszkańcami wsi. Mieszkańcami, którzy wykonują swój zawód w miejscu zamieszkania. Pytanie o chłopa stało się pytaniem historycznym. Jak najbardziej ważnym, ale ważnym w wymiarze historycznym. Ważnym, o ile służy ukazywaniu człowieczeństwa chłopa.

Nie ma chłopów, toteż i kultury chłopskiej nie ma. Umarła, jak stwierdza Myśliwski. Pozostały jedynie szczątki dawnej kultury chłopskiej i to przede wszystkim w sferze wartości, niektórych wartości. Kultura chłopska umarła, a ludowa ma się jak najlepiej – napisał pisarz. Panie Wiesławie, życzę nam wszystkim, aby dekoracyjna fasadowość folkloru nie zasłaniała nikomu prawdziwego piękna kultury chłopskiej, nawet jeśli jest ona już tylko wspomnieniem.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

two × five =

promujbloga.pl

Nasza strona internetowa używa plików cookies (tzw. ciasteczka) w celach statystycznych, reklamowych oraz funkcjonalnych. Dzięki nim możemy indywidualnie dostosować stronę do twoich potrzeb. Każdy może zaakceptować pliki cookies albo ma możliwość wyłączenia ich w przeglądarce, dzięki czemu nie będą zbierane żadne informacje. Dowiedz się więcej jak je wyłączyć.

Ustawienia plików cookie w tej witrynie są ustawione na "allow cookies", aby zapewnić Ci najlepsze możliwości przeglądania. Jeśli kontynuujesz korzystanie z tej witryny bez zmiany ustawień plików cookie lub klikniesz przycisk "Akceptuj" poniżej, zgadzasz się na to.

Anulować